کتاب «تعلق، محور تحول در انسان»

نگاهی نو در اخلاق و تربیت اسلامی

معرفی کتاب تعلق، محور تحول در انسان

استاد حائری شیرازی در ابتدای کتاب می‌نویسد:
«دغدغه‌ی ما این است که ببینیم اثر اخلاق در اسلام چیست و موضع آن کجاست و به عنوان شروع، درباره‌ی پیدا کردن ارزش اخلاق و موضع آن از نظر اسلام بحث می‌کنیم. اخلاق یعنی موضع‌گیری انسان در قبال مسائلی که با او مرتبط است. این موضع‌گیری نتیجه‌ی دو چیز است: یکی آگاهی و دیگری تعلق.»

بر همین اساس، کتاب به بحث تحول در وجود انسان می‌پردازد. تحول واقعی در انسان، زمانی رخ می‌دهد که تعلق‌های او تغییر کند. تا تعلق انسان به خاک و دنیا باشد، حرکت او در همان سطح خواهد بود. اما وقتی تعلق به مافوق خاک شکل بگیرد، هویت انسان نیز مافوق خاکی می‌شود.

تعلق؛ محور حرکت انسان

در این کتاب، تعلق به‌عنوان محور اصلی تحول در وجود انسان معرفی می‌شود. اراده‌ی انسان است که وضع او را مشخص می‌کند. حرکت انسان، تابع تعلق اوست؛ یعنی انسان در جهت تعلق خود حرکت می‌کند.

انسان موجودی متحرک است که حرکت او نتیجه‌ی تعلق او و در جهت تعلق اوست.
تعلق به خاک، انسان را موجودی خاکی می‌کند. تعلق به مافوق خاک، انسان را مافوق خاکی می‌کند. انسان به هر چیز که متعلق شد، همان تعلق مبین هویت او می‌شود.

آرزوها؛ حجاب‌های انسان و خدا

یکی از مباحث مهم کتاب، نقش آرزوها به‌عنوان حجاب‌های انسان و خداست. آرزوها در انسان تعلق به وجود می‌آورند و این تعلق‌ها انحطاط می‌آورند. این انحطاط، انسان را نسبت به خدا در پرده قرار می‌دهد.

«اگر بنا باشد پرده‌ها دریده شوند، باید تعلق‌ها کنار زده شوند.»

بنابراین، خودسازی و تحول در وجود انسان، مستلزم بازنگری در تعلق‌هاست.
هر تعلق نادرستی، یک حجاب بین انسان و خدا ایجاد می‌کند و هر تعلق درستی، دروازه‌ای به سوی قُرب الهی می‌شود.

حب دنیا؛ رأس کل خطیئه

یکی از محورهای کلیدی کتاب، حب دنیا به‌عنوان «رأس کل خطیئه» (ریشه‌ی همه‌ی گناهان) است. استاد نشان می‌دهد که چگونه تعلق بیش از حد به دنیا، انسان را از مسیر حق منحرف می‌کند و چگونه می‌توان با شناخت حقیقت دنیا و حقیقت خود، از این گریپا رها شد.

موضع انسان در برابر دنیا و حقیقت خودش

کتاب به پرسش بنیادینی می‌پردازد: موضع درست انسان در برابر دنیا چیست؟ آیا دنیا دشمن است یا ابزار؟ آیا باید از دنیا گریخت یا آن را به‌درستی به‌کار گرفت؟ استاد با تکیه بر آموزه‌های اسلامی، موضعی متعادل و عملی ارائه می‌دهد: دنیا را به‌عنوان ابزار بدان، نه هدف. به دنیا تعلق نداشته باش، اما آن را هم به چشم دشمن نبین.

نفسانیت و ذکر

نفسانیت از دیگر مباحث کتاب است. انسان وقتی در تعلق‌های نادرست گرفتار شود، نفسانی‌اش غالب می‌شود و از مسیر فطری منحرف می‌گردد. در مقابل، ذکر به‌عنوان راه بازگشت به فطرت و قطع تعلق‌های نادرست، معرفی می‌شود. ذکر، انسان را از چرخه‌ی تعلق به دنیا به تعلق به خدا برمی‌گرداند.

انسان بین دو کشش

کتاب انسان را موجودی معرفی می‌کند که بین دو کشش قرار دارد: کشش به پایین (خاک، دنیا، نفس) و کشش به بالا (خدا، فطرت، روح). سرنوشت انسان در این است که کدام کشش بر او غالب شود. تعلق، تعیین‌کننده‌ی این است که انسان به کدام سمت حرکت کند.

سیر، تیه و پرسش و پاسخ

بخش پایانی کتاب به سیر و تیه (حرکت معنوی) و پرسش و پاسخ اختصاص دارد. در بخش سیر و تیه، مسیر حرکت معنوی انسان از تعلق به دنیا به تعلق به خدا ترسیم شده است. در بخش پرسش و پاسخ، به سؤالات رایج در مورد اخلاق، تعلق و تحول وجودی پاسخ داده شده است.

در بخشی از کتاب می‌خوانیم

مباحث اصلی کتاب

• جایگاه اخلاق در اسلام
• محور تحول در وجود انسان
• حب دنیا رأس کل خطیئه
• موضع انسان در برابر دنیا و حقیقت خودش
• نفسانیت
• آرزو
• ذکر
• انسان بین دو کشش
• سیر و تیه
• پرسش و پاسخ

این کتاب برای چه کسانی مناسب است؟

• کسانی که به دنبال تحول واقعی در وجود خود هستند
• دانشجویان اخلاق و تربیت اسلامی
• پژوهشگرانی که به حکمت عملی و اخلاق اسلامی می‌پردازند
• نمازگزارانی که می‌خواهند ریشه‌ی غفلت و انحراف خود را بشناسند
• همه‌ی کسانی که می‌خواهند بدانند تعلق‌هایشان در کدام جهت حرکتشان را مشخص می‌کند

لینک‌های مرتبط

• خرید کتاب «تعلق، محور تحول در انسان» از نشر معارف
• دفتر پنجم حکمت ناب: نماز
• لیست کامل آثار آیت‌الله حائری شیرازی
• سایت رسمی نشر معارف